متن مقاله

ضرب‌المثل‌های ایرانی درباره‌ی سمنو؛ چه چیزی مستند است؟

۱. مقدمه

ضرب‌المثل‌ها خلاصه‌ی تجربه‌ی مردم‌اند و هر غذایی که در زندگی روزمره جا دارد، شانس دارد در مثل‌ها هم دیده شود. سمنو، که اینقدر با نوروز و نذر و دورهمی گره خورده، نامزد طبیعی چنین حضوری است. پس می‌پرسیم: کدام ضرب‌المثل‌های ایرانی از سمنو حرف می‌زنند؟

این مقاله بر پایه‌ی اصل شاخه‌ی A4B5 نوشته شده است: «پرهیز از انتساب اشعار، ضرب‌المثل‌ها یا باورهای تأییدنشده به منابع و مناطق خاص». به همین دلیل ما هیچ ضرب‌المثلی را نمی‌سازیم و نمی‌نویسیم؛ به‌جای آن می‌گوییم چه چیزی را یافتیم، چه چیزی را نیافتیم و برای راستی‌آزمایی هر مثل چه باید کرد.

۲. پاسخ مستقیم: کدام ضرب‌المثل‌ها از سمنو حرف می‌زنند؟

ضرب‌المثل تأییدشده‌ای که واژه‌ی «سمنو» در آن باشد نیافتیم. در جست‌وجوهای ما، منبع معتبری که چنین مثلی را با ذکر کتاب و صفحه ثبت کرده باشد دیده نشد. به متن کامل مجموعه‌های بزرگ مثل‌ها (مثل «امثال و حکم» دهخدا) هم دسترسی نداشتیم و نمی‌توانیم وجود چنین مثلی را قطعاً رد کنیم.

چیزی که مستند است، آیین‌ها و باورهای مرتبط با سمنو است و آن‌ها ضرب‌المثل نیستند (بخش ۵). بنابراین برای پاسخ دقیق، لازم است یک پژوهشگر ادبیات عامه یا فرهنگ‌شناس، مجموعه‌های معتبر را با جست‌وجوی متنی بررسی کند.

۳. ضرب‌المثل، کنایه، اصطلاح، ترانه و فال؛ تفاوت‌ها

برای اینکه بدانیم دنبال چه می‌گردیم، چند اصطلاح را از هم جدا کنیم:

• ضرب‌المثل (مثل): جمله‌ای کوتاه و جاافتاده که تجربه‌ای را خلاصه می‌کند و مردم آن را در گفتار می‌آورند. در اصل «ضرب‌المثل» به معنای مثل‌زدن است، اما از قدیم تا امروز در زبان فارسی به جای «مثل» به کار رفته است. blogfa
• کنایه و اصطلاح: عبارتی که معنای غیرمستقیم دارد، مثل «از کاه کوه ساختن»؛ در تعریف عمومی، خمیرمایه‌ی مثل و کنایه یکی دانسته شده است. blogfa
• ترانه و سروده‌ی آیینی: شعر یا آوازی که در مراسمی خوانده می‌شود، مثل سروده‌های سمنک‌پزی.
• فال: رسمی که در آن با بیت یا نماد پاسخی گرفته می‌شود.
• آیین و باور: رفتارهایی مانند پخت جمعی، نذر و فرستادن ظرف با هدیه.

هر مورد بالا در فرهنگ عامه جایگاه خودش را دارد. وقتی کسی می‌پرسد «ضرب‌المثل سمنو»، گاهی منظورش در واقع یکی از موارد دیگر است. بیت‌های سمنو در مقاله‌ی A4B5C1 بررسی شده‌اند.

۴. دام واژگانی: سمنو، سمن و سمنان

سه واژه‌ی هم‌شکل باعث اشتباه می‌شوند:

• سمنو: خوراکی جوانه‌ی گندم.
• سمن: در فارسی به معنای یاسمن (گل سفید) است و در ترکیب‌هایی مثل «سمن‌بر» به کار می‌رود (در عربی «سمن» به روغن حیوانی هم گفته می‌شود).
• سمنان: نام شهر و استانی در ایران که مثل‌ها و گویش خودش را دارد.

مشکل از اینجا شدیدتر می‌شود که «سمنی» هم دو معنا دارد: در شیراز، «سمنی» نام سمنو در لهجه‌ی شیرازی است، و در مجموعه‌های مثل‌های سمنانی، «سمنی» به زبان مردم سمنان اشاره دارد (برای نمونه وبلاگی با عنوان «سمنی مثلی (مثل‌های سمنانی)»). ghadirinewsblogsky

ما این مشکل را عملاً دیدیم: در جست‌وجوی «ضرب‌المثل سمنو»، چند نتیجه مربوط به مثل‌های سمنانی بود، مثل مجموعه‌ای با عنوان «ضرب‌المثل‌های سمنانی» و مثلی که با واژه‌ی «سمنی» به زبان سمنانی نقل شده. این‌ها ربطی به خوراکی سمنو ندارند. بنابراین هر مثلی را که با «سمنی» یا «سمن» نوشته شده، باید از متنش بررسی کرد. parsineblogfa

۵. آنچه مستند است: آیین‌ها و باورها، نه ضرب‌المثل

اگرچه ضرب‌المثلی نیافتیم، چند رسم مرتبط با سمنو در دانشنامه‌ها ثبت شده است. دانشنامه‌ی جهان اسلام در مدخل سمنو می‌نویسد:

• پخت جمعی و نذری: در مراسم پخت سمنو، برخی برای ثواب و برآورده‌شدن حاجات «پای سمنو می‌روند» و آن را هم می‌زنند؛ مراسم پخت سمنو به مقدار زیاد را «سمنوپزان» می‌گویند. cgie
• فرستادن ظرف با هدیه: در برخی نقاط، گذاشتن تخم‌مرغ رسم است و خالی فرستادن ظرف را بسیار ناپسند می‌دانند؛ آن را همراه با هدیه‌هایی مثل نمک، نبات، شکر یا نقل به صاحب سمنو پس می‌دهند. cgie
• نیایش هنگام پخت: در یک شهر، هنگام پخت سمنو یک نفر با صدای بلند حضرت خضر را مخاطب می‌کند و از او می‌خواهد آرزوی جمع را برآورد (به نقل از انجوی). این نمونه‌ای منطقه‌ای است و به همه‌جا تعمیم داده نمی‌شود. cgie
• فال سمنو: هر دختر چیزی مثل انگشتر، دکمه یا سکه را در کوزه می‌انداخت، دهانه‌ی کوزه را با دستمالی می‌پوشاندند و زنی اشعار مخصوص فال سمنو را می‌خواند که پاسخی مثبت یا منفی برای نیت‌ها داشت. cgie

این‌ها آیین و باورند و ضرب‌المثل نیستند. اما «فال سمنو» مورد جالبی است: ابیات کوتاه مخصوص، که ممکن است نزدیک‌ترین «سروده‌ی عامیانه» به سمنو باشد. متن آن در منبعی که دیدیم نیامده و ما آن را نقل نمی‌کنیم. برای ترانه‌ها و لالایی‌ها مقاله‌ی A4B5C4 و برای باورها مقاله‌ی A4B5C3 را ببینید.

نمونه‌ای از برخورد درست با باور: پایگاه «جوابگو» از یک مؤسسه‌ی پژوهشی دینی، به پرسشی درباره‌ی گذاشتن شانه و سرمه کنار سمنو و ارتباط آن با موی حضرت زهرا پاسخ داده و این قبیل باورها را فاقد پایه‌ی درست و خرافات خوانده است. ما این پاسخ را بدون داوری نقل می‌کنیم، تا نشان دهیم باورها با هم یکسان نیستند و هر کدام را باید جداگانه و محترمانه بررسی کرد. isri

۶. چرا «ضرب‌المثل سمنو» رایج می‌شود؟

فهرست‌هایی با عنوان «ضرب‌المثل‌ها و جملات درباره‌ی سمنو» در شبکه‌ها و وب‌سایت‌ها فراوان است. چند دلیل باعث می‌شود چنین فهرست‌هایی بدون سند پدید آیند:

۱. تقاضای محتوا: نزدیک نوروز، جست‌وجو برای متن‌های فرهنگی بالا می‌رود و بعضی سایت‌ها برای پرکردن این خلأ مثل می‌سازند یا مثل‌های دیگر را با نام سمنو بازنویسی می‌کنند.
۲. خلط مفاهیم: شعر، ترانه، فال، شعار و جمله‌ی زیبا را «ضرب‌المثل» می‌نامند.
۳. خلط واژه‌ها: چنان‌که دیدیم، «سمن»، «سمنی» و «سمنان» می‌توانند نتیجه‌های نامربوط بیاورند.
۴. نبود ارجاع: در این فهرست‌ها معمولاً نام مجموعه، صفحه یا راوی ذکر نمی‌شود.

بنابراین هر مثلی که در این فهرست‌ها می‌بینید، تا وقتی منبعش را نشان ندهد، باید «ادعای بدون سند» فرض شود.

۷. جدول: چه چیزی مستند است و چه چیزی نه؟

۸. چگونه یک «ضرب‌المثل» را راستی‌آزمایی کنیم؟

۱. منبع را بخواهید. نام مجموعه‌ی مثل‌ها، جلد و صفحه، یا نام راوی و محل ضبط را بپرسید.

۲. مجموعه‌های معتبر را بررسی کنید. برای مثل‌های فارسی، «امثال و حکم» دهخدا (نخستین بار در ۱۹۳۱ منتشر شد) و مجموعه‌های محلی منتشرشده بررسی شوند. توجه: گاهی برای هر منطقه مجموعه‌ی جداگانه‌ای هست، مثل مجموعه‌هایی برای مثل‌های مازندرانی یا سمنانی. goodreads

۳. همه‌ی گونه‌ی واژه را بجویید: «سمنو»، «سمنک»، «سمنی»، «سمنوپز» و گونه‌های محلی. سپس نتایج را از نظر معنا بخوانید و آن‌هایی را که به یاسمن، سمنان یا زبان سمنانی مربوط‌اند کنار بگذارید.

۴. زمینه‌ی مثل را بخوانید. معنای مثل چیست؟ برای کدام موقعیت به کار می‌رود؟ آیا اصلاً به خوراکی سمنو اشاره می‌کند یا فقط واژه‌ای هم‌شکل است؟

۵. مرجع را ثبت کنید. نام مجموعه، مؤلف، سال چاپ، صفحه و (برای مثل‌های شفاهی) نام راوی، سن و محل.

۶. نوع را درست بنامید. اگر مورد، شعر، فال یا ترانه است، آن را «ضرب‌المثل» ننامید.

۷. اگر پیدا نشد، بنویسید «در منابعی که بررسی کردیم یافت نشد» و آن را به‌عنوان مثل منتشر نکنید.

۹. کاربرد عملی: با این دانش چه کنیم؟

۱. مثل بی‌سند نقل نکنید. اگر برای کارت نوروزی یا پست شبکه‌ی اجتماعی مثلی درباره‌ی سمنو می‌خواهید، منبع آن را بررسی کنید.

۲. به جای مثل، آیین را معرفی کنید. رسم ظرف‌فرستادن با هدیه یا سمنوپزان، مستند و جذاب است و نیازی به «مثل» ندارد.

۳. اگر مثلی از خانواده یا محله‌تان می‌دانید، آن را با نام راوی و محل ثبت کنید؛ شاید همان سندی باشد که ما نیافتیم.

۴. در جست‌وجو دقت کنید. واژه‌ی «سمنو» را با «سمنان» و «سمن» اشتباه نگیرید.

۵. باورها را محترمانه بررسی کنید. قضاوت درباره‌ی باورهای دینی با ما نیست؛ فقط می‌گوییم کدام مستند و کدام روایت است.

۱۰. هشدارها و محدودیت‌ها

• محدودیت دسترسی: ما به متن کامل مجموعه‌های بزرگ امثال دسترسی نداشتیم. «نیافتیم» یعنی «سند نداریم»، نه «قطعاً نیست».
• تعمیم ممنوع: رسم‌های ثبت‌شده (مثل نیایش خضر) مربوط به شهر یا منطقه‌ی مشخصی‌اند و به همه‌ی ایران تعمیم داده نمی‌شوند.
• جعل مثل: ساخت مثل یا نسبت‌دادن آن به منبعی که نیست، به اعتبار فرهنگی آسیب می‌زند.
• گلوتن و حساسیت: سمنو از گندم تهیه می‌شود و گلوتن دارد. افراد مبتلا به بیماری سلیاک یا حساسیت به گندم نباید آن را مصرف کنند، مگر با نظر پزشک.
• بیماران دیابتی: سمنو حاوی قندهای حاصل از تجزیه‌ی نشاسته است؛ پیش از مصرف با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.
• ادعای درمانی: این مقاله درباره‌ی فرهنگ است و هیچ ادعای تغذیه‌ای یا درمانی درباره‌ی سمنو ندارد.

۱۱. جمع‌بندی و جدول خلاصه

ضرب‌المثل تأییدشده‌ای که واژه‌ی «سمنو» در آن باشد نیافتیم. آنچه مستند است، آیین‌ها و باورها (پخت جمعی، نذر، فرستادن ظرف با هدیه، فال سمنو) است. دام‌های واژگانی «سمن» و «سمنان» و «سمنی» هم اشتباه‌ها را تشدید می‌کنند. راه درست، راستی‌آزمایی و ثبت منبع است.

۱۲. سوالات متداول

سوال اول : معروف‌ترین ضرب‌المثل درباره‌ی سمنو کدام است؟

مثل تأییدشده‌ای نیافتیم. هر مثلی که به‌عنوان «مثل معروف سمنو» می‌چرخد، تا زمانی که منبعش مشخص نشود، بی‌سند است.

سوال دوم : «سمنی» یعنی چه؟

در شیراز نام سمنوست، اما در مجموعه‌های مثل‌های سمنانی «سمنی» به زبان مردم سمنان اشاره دارد؛ پس باید زمینه را بررسی کرد.

سوال سوم : «فال سمنو» چیست؟

رسمی ثبت‌شده که در آن دختران نشانه‌هایی را در کوزه می‌انداختند و زنی ابیات مخصوصی می‌خواند که پاسخ مثبت یا منفی نیت‌ها را می‌داد. متن این ابیات در منبع ما نبود.

سوال چهارم : آیا رسم فرستادن ظرف سمنو با هدیه در همه‌ی ایران هست؟

نه. منبع می‌گوید در برخی نقاط رسم است؛ به همه‌ی مناطق تعمیم داده نمی‌شود.

سوال پنجم : چگونه بفهمم مثلی واقعی است؟

نام مجموعه، صفحه یا راوی را بخواهید، همه‌ی گونه‌های واژه را در منبع جست‌وجو کنید و زمینه‌ی مثل را بخوانید. اگر ارجاع نداشت، ادعا بی‌سند است.

۱۳. دعوت به اقدام

اگر می‌خواهید سمنو را با شناخت دقیق‌تر فرهنگی‌اش تجربه کنید، صفحه‌ی «سمنوی سنتی» در فروشگاه سمنو سنتر را ببینید و اطلاعات برچسب، ترکیبات و شرایط نگهداری آن را بررسی کنید. اگر مثل یا روایتی از سمنو می‌دانید، با ذکر راوی و محل برایمان بفرستید. برای ادامه‌ی مطالعه، مقاله‌های «سمنو در اشعار مولانا، حافظ و سعدی» (A4B5C1) و «سمنو در لالایی‌ها و ترانه‌های محلی» (A4B5C4) را هم بخوانید.